آدسؤزجوگو  و آدلیق (ضمیر)

 

 

آدسؤزجوگو (Nomen)

 

آدسؤزجوگو (آد کلمه سی)، آلمانجا Namenswort و Nennwort دئییمی نین آنلام و معنی سینه اساساً بو سایاق سؤزجوکلر (کلمه لر) دونیادا دیری مووجودلار و اشیالارا بیر آد کیمی وئریلر. آدسؤزجوگو موطلق دئییم (ایصطلاح)، دوشونجه و دویقولار  و ساییره لری ده آدلاندیرار؛ اؤرنک اولاراق: بال، ایسلامیت، قاپی، قورتولوش، مال، حاکیم، بویاق، دوشونمه، دوشونجه، باغلیلیق و ساییره.

شئی-آدسؤزجوگو، آلمانجا Dingwort دئییمی نین آنلامینا اساساً بو آدسؤزجوکلری دونیاداکی شئیلره آد اولاراق وئریلر. بو دئییمین آنلام و معنی سینه باخمایاراق دیری موجود و موطلق دوشونولموشلر ده آد آلار.

آنا-آدسؤزجوگو (اصل آد کلمه سی)، آلمانجا Hauptwort دئییمی نین آنلامینا اساساً آدسؤزجوگو موستقیل اولار و جومله- ده اؤزل (مخصوص) رول اوینار.

چوخلو آدسؤزجوگونون اولماسینا باخمایاراق زامان گئدیشی ایله یئنی آدسؤزجوکلری نین یارانیشینا دا تانیق اولاریق؛ اؤرنک اولاراق: اوچاجاق (اوچاجاق یئر؛ فرودگاه) و اوچاق (هواپیما)>* اوچماق؛ دوراجاق (ایستگاه)، دوراق (ایستگاه) >* دورماق فعلیندن و ساییره.

آدسؤزجوکلری جومله ده چوخلو اؤنملی وظیفه اوستلنمیش اولارلار. بئله لیکله آدسؤزجوکلری یاناشما باخیمیندان موخلیف بؤلومه بؤلونرلر:

1- دارآنلامداکی آدلار: بیر شئی و دئییمه وئریلن آد (Substantiv=):

1.2              شئی آدلاری: شئی و ماده لره وئریلن تمل آدلار؛ اؤرنک اولاراق: داش، دومان، بولوت، تورپاق.

1.3              موطلق آدلار: ال ایله لمس اولونمایاجاق قویولموش آدلار. بو آدلار خاصیت، دوروم (حالت)، اولای (اتّفاق)، داورانیش (رفتار)، ایلگی (علاقه، رابیطه) و دوشونجه (فیکیر و تصور) کیمی دوشونولموشلره وئریلمیش آدلار ساییلار؛ اؤرنک اولاراق: گؤزللیک، باریش، قوهوملوق، یاشاییش، اوچوش (پرواز)، یئریش، چؤکوش، یوخوش، سیلدیریم و ساییره.

1.4     آیریلما یولو ایله یارانمیش آدلار:

1.4.1   بیر اولای (حادثه) ایله باغلی آدلار؛ اؤرنک اولاراق: بؤلمه، دیرنمه، قاچینما.

1.4.2   بیر ایش و چابانین سونوجوندا (نتیجه سینده) وئریلمیش آدلار؛ اؤرنک اولاراق: راضیلشمه، مئیللی اولما.

1.4.3   ایشه وسیله سی آدلاری؛ اؤرنک اولاراق: بیچقی (اره) و بیچاق (چاقو) >* بیچمک فعلیندن.

1.4.4   مسلک و شغل آدلاری: اؤرنک اولاراق: پوستچی، ایشچی، سوپورگه چی.

1.4.5   نئجه لیک (کیفیت) آدلاری: اؤرنک اولاراق: بؤیوکلوک، کیچیکلیک، عاقیللیلیق، دلیلیک.

1.4.6   سورو (جمعی) آدلاری: سورو (خیرداباش سوروسو: قویون و قوزو سوروسو) ایلخی (آت سوروسو)، ناخیر (مال قارا سوروسو).

 

2        گئنیش آنلامداکی آدلار: گئرامئر واسیطه سی ایله بلیرلنمیش شئی، فعل و صیفت آدلاری. بو آدلارین یازیلماسی عرب الیفاسی ایله یازیلمیش متینلرده کیچیک یوخسا بؤیوک تانیمادیغینا باخمایاراق تورکچه-ده لاتین الیفباسی ایله یالنیز اؤزل (خاص) آدلار بؤیوک یازیلار. اوندان یانا دا بیر چوخ آدلار متینلرده دیققت چکیجی ساییلماز. بیر چوخلاری بو کلمه لرین آد اولدوغونو بیله درک ائده بیلمز.

 

3        گؤرونومو بیلدیرن آدلار:

3.1     نوع آدلاری (Appellativum, Gattungsbezeichnung, Klassenname): نوع بیلدیرن آدلار بیر بؤلوک (صینیف) دیری مووجودلارین یوخسا شئیلرین هامیسینی بیلدیرن آد اولاراق قبول ائدیلرلر؛ اؤرنک اولاراق: آغاچ، اینسان، قارامال (اینک و اؤکوز) و ساییره.

3.1.1   اؤزل (خاص) آدلار: شخص و بؤلگه بیلدیرن آدلار. اؤرنک اولاراق: اوختای، آذربایجان.

 

آدلیق (آد یئرینده اوتوران: ضمیر)

 

آدلیق: لاتینجه Pronomen [>*Pro (اوچون) + Nomen (آد)] جومله قورولوشوندا  آد کلمه سی نین یئرینه اوتوردوغو اوچون آدلیق (آد یئرینده اوتوران Stellvertreter des Nomens) آدلانار. قوزئی آذربایجان ادبیات دیلینده "عوضلیک" و تورکیه  ادبیات دیلینده "آدیل" دئییلن آدلیقلار جومله- و آنلام-اؤیرنیمی آچیسیندان  بیربیرلریندن فرقلی سؤزجوکلر قوروپونو اولوشدولار (تشکیل وئرر). بوتون آدلیقلار (ضمیرلر) اوچون آنلام-اؤیرنیمی نین ایشی (عمل کردی)  اورتاقدیر. اؤزل (خاص) آد و فاعیله دایاقلی ایفاده لردن فرقلی اولاراق آدلیقلار دانیشیق ایچینده اولدوقلاری دورومو نظره آلمادان داواملی دیل ملزمه لرینه عایید اولمایان هامان شئیلری ایفاده ائدرلر.

بیلیندیگی کیمی آدا دایاقلی، اؤزل و خاص آدلار دانیشانین دانیشیق موقعیتیندن آسیلی اولمایاراق سورکلی (همیشه، دائماً) دیل عالمیندن اوزاق شئیلره آد اولاراق وئریلرلر. آدلیقلار ایسه متین ایچریگینه باغلی و زامانی گلدیکده دیل واقعیتیندن اوزاق موختلیف شئیلری تمثیل ائتمگه خیدمت ائدرلر؛ اینگیلیسچه shift-words، اؤرنک اولاراق "او" دئدیکده بو کلمه یئرینه گؤره، هر هانکی بیر شخصی، شیئی و هر هانکی بیر موجودو تمثیل ائده بیلر.

 مورفولوژیک باخیمدان آدلیقلارین (ضمیرلرین) یاپیشقان دیللرده، او جومله-دن تورک دیللرینده مرکب صرفلری وار. جومله و آنلام بیلیمی-سؤزدۆزومو (syntaktisch-semantisch) آچیسیندان آدلیقلار موختلیف آلت قوروپلارا بؤلونرلر:

آدلیق (ضمیر)، ایشاره آدلیغی، سورقو آدلیغی، یییه لیک آدلیغی، یییه لیک آدلیغی + -کی، ایشاره آدلیغی یییه لیکده، سورقو آدلیغی یییه لیکده، یییه لیک آدلیغی یئرلیکده، ایشاره آدلیغی یئرلیکده، سورقو آدلیغی یئرلیکده، آدلیق چیخیشلیقدا، ایشاره آدلیغی چیخیشلیقدا، سورقو آدلیغی چیخیشلیقدا، آدلیق تأثیرلیکده، سورقو آدلیغی تأثیرلیکده (مفعول بی واسیطه ایله)، آدلیق یؤنلوکده (مفعول باواسیطه ایله)، ایشاره آدلیغی یؤنلوکده، سورقو آدلیغی یؤنلوکده، آدلیق + ایله، ایشاره آدلیغی+ ایله، آألیق + -چه/-چا، -جه/-جا، آدلیق + -سیز، و ساییره

 

یالنیز آدلیق (ضمیر تنها)                                ایشاره آدلیغی (ضمیر اشاره)

 

1. شخص

من

بیز

2. شخص

سن

سیز

3. شخص

او

اونلار

 

تک

جمع

بو

بونلار

او

اونلار

 

 

سورقو آدلیغی (ضمیر سوآلی)                                 یییه لیک آدلیغی (ضمیر ملکی)

تک

جمع

کیم

کیملر

نه

نه لر

نه مه نه

نه مه نه لر

هانسی

هانسیلار

هارا

هارالار

هاچان

هاچانلار

 

          شخص

تک

جمع

  1. شخص

منیم

بیزیم

  1. شخص

سنین

سیزین

  1. شخص

اونون

اونلارین

 

 

 

 

 

یییه لیک آدلیغی + -کی/-کو                                             ایشاره آدلیغی یییه لیکده

 

           شخص

تک

جمع

  1. شخص

منیمکی

بیزیمکی

  1. شخص

سنینکی

سیزینکی

  1. شخص

اونونکو

اونلارینکی

 

 

تک

جمع

بو

بونون

بونلارین

او

اونون

اونلارین

 

 

 

 

 

سورقو آدلیغی یییه لیکده                                            یییه لیک آدلیغی یئرلیکده

 

 

تک

جمع

کیم

کیمین

کیملرین

نه

نه یین

نه لرین

نه مه نه

نه مه نه نین

نه مه نه لرین

هانسی

هانسی نین

هانسیلارین

نئچه

نئچه نین

نئچه لرین

هارا

هارانین

هارالارین

هاچان

هاچانین

هاچانلارین

 

          شخص

تک

جمع

  1. شخص

منده

بیزده

  1. شخص

سنده

سیزده

  1. شخص

اوندا

اونلاردا

 

 

 

 

 

 

ایشاره آدلیغی یئرلیکده                                                                                                                                                                              سورقو آدلیغی یئرلیکده

 

تک

جمع

بو

بوندا

بونلاردا

او

اوندا

اونلاردا

 

 

تک

جمع

کیم

کیمده

کیملرده

نه

نه ده

نه لرده

نه مه نه

نه مه نه ده

نه مه نه لرده

هانسی

هانسیندا

هانسیلاردا

نئچه

نئچه ده

نئچه لرده

هارا

هارادا

هارالاردا

هاچان

هاچاندا

هاچانلاردا

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 آدلیق چیخیشلیقدا                                                        ایشاره آدلیق چیخیشلیقدا

شخص

تک

جمع

  1. شخص

مندن

بیزدن

  1. شخص

سندن

سیزدن

  1. شخص

اوندان

اونلاردان

 

 

تک

جمع

بو

بوندان

بونلاردان

او

اوندان

اونلاردان

 

 

 

 

 

سورقو آدلیغی چیخیشلیقدا                                                  آدلیق تأثیرلیکده

 

تک

جمع

کیم

کیمدن

کیملردن

نه

نه دن

نه لردن

نه مه نه

نه مه نه دن

نه مه نه لردن

هانسی

هانسیندان

هانسیلاردان

نئچه

نئچه دن

نئچه لردن

هارا

هارادان

هارالاردان

هاچان

هاچاندان

هاچانلاردان

 

          شخص

تک

جمع

  1. شخص

منی

بیزی

  1. شخص

سنی

سیزی

  1. شخص

اونو

اونلاری

 

 

 

 

 

           

سورقو آدلیغی تأثیرلیکده                                                           آدلیق یؤنلوکده

 

تک

جمع

کیم

کیمی

کیملری

نه

نه یی

نه لری

نه مه نه

نه مه نه نی

نه مه نه لری

هانسی

هانسینی

هانسیلاری

نئچه

نئچه نی

نئچه لری

هارا

هارانی

هارالاری

هاچان

هاچانی

هاچانلاری

 

          شخص

تک

جمع

  1. شخص

منه

بیزه

  1. شخص

سنه

سیزلره

  1. شخص

اونا

اونلارا

 

 

 

 

 

ایشاره آدلیغی یؤنلوکده                                                                                                                                                                  سورقو آدلیغی یؤنلوکده

 

تک

جمع

بو

بونا

بونلارا

او

اونا

اونلارا

 

کیم

کیمه

کیملره

نه

نه یه

نه لره

نه مه نه

نه مه نه یه

نه مه نه لره

نئچه

نئچه یه

نئچه لره

هارا

هارایا

هارالارا

هاچان

هاچانا

هاچانلارا

 

                       

 

 

آدلیق + ایله

           شخص

تک

جمع

  1. شخص

من ایله/ منیم ایله

بیز ایله / بیزیم ایله

  1. شخص

سن ایله / سنین ایله

سیز ایله / سیزین ایله

  1. شخص

او ایله / اونون ایله/ اونونلا؛

خالق آغزی: اوننان

اونلار ایله/ اونلارلا؛

خالق آغزی: اونلارینان

 

 

ایشاره آدلیق + ایله                                                                آدلیق + /-سیز

 

تک

جمع

بو

بونون ایله

بونلار ایله

او

او ایله/ اونونلا

اونلار ایله

 

          شخص

تک

جمع

  1. شخص

منسیز

بیزسیز

  1. شخص

سنسیز

سیزسیز

  1. شخص

اونسوز

اونلارسیز

 

ایشاره آدلیغی + -سیز

 

تک

جمع

بو

بونسوز

بونلارسیز

او

اونسوز

اونلارسیز

 

 

سورقو آدلیغی + -سیز

 

تک

جمع

کیم

کیمسیز

کیملرسیز

نه

نه لر

نه لرسیز

نه مه نه

نه مه نه سیز

نه مه نه لرسیز

هانسی

هانسیسیز

هانسیلارسیز

نئچه

نئچه سیز

نئچه سیز

هارا

هاراسیز

هارالارسیز

 

 

آدلیق + -جه/-جا، -چه/-چا

 

آدلیق "–جه/-جا؛ -چه/-چا" اکی (Postposition) ایله بیرلشه رک نئجه لیگی اورتایا قویارلار:

           شخص

تک

جمع

  1. شخص

منجه

بیزجه

  1. شخص

سنجه

سیزجه

  1. شخص

اونجا

اونلارجا

 

 

ایشاره آدلیغی +-جا

 

تک

جمع

بو

بونجا

بونلارجا

او

اونجا

اونلارجا

 

 

 

 

        

سورقو آدلیغی + -جه/-جا

 

تک

جمع

کیم

کیمجه

کیملرجه

نه

نه جه

نه لر جه

نه مه نه

نه مه نه جه

نه مه نه لر جه

هانسی

هانسیجا

هانسیلارجا

هارا

هاراجا

هارالارجا

 

                  

 

 

قایناقلار:

 

1-Bünting, K.-D. / Eichler, W.: Grammatik-Lexikon. Frankfurt a.M.: scriptor, 1989, S. 107-108.

2-Ulrich, Winfried: Linguistische Grundbegriffe.  Kiel: F. Hirt, 1972, S. 79-80.

3- Bünting, K.-D. / Eichler, W.: Grammatik-Lexikon. Frankfurt a.M.: scriptor, 1989, S. 169.

4- Bußmann, Hadumod: Lexikon der Sprachwissenschaft. 2. völlig neu bearbeitete Auflage, Stuttgart: Kröner,1990; S. 615.

5-  Işıq Sönməz, Untersuchungen zu den aserbaidschanischen Dialekten von Qaradağ, Muğan und Zäncan, Göttingen 1998.

 

 

 

ایشیق سؤنمز 12.04.2014