عاریف کسکین نین دوشونمه و دوشونجه اوزره یوروملارینا داییر

 

بیلیندیگی کیمی دیل داغارجیغینین زنگین اولماسی اینسانلارا اؤزونو راحات ایفاده ائتمک اوچون بیر دیلده راحاتلیق یارادار. اینسان دئدیگینی آنلاتماق اوچون دینله ییجی نین الینه سؤزلوک و گؤزونه گؤزلوک تاخدیرما قرارینا گلمز. بو باخیمدان گؤرک عاریف کسکین  ذات عالی نین ایددعا ائتدیگی "دوشونجه سیستیمی" باشقا بیر دینله ییجیگه آنلاشیلار اولدوغو اوچون نه ائتمک لازیم ایمیش؟ عاریف کسکین قلمه ایله اوخویوروق:

"Işık Bey düşünce sözünün sadece bir anlamı üzerinde durmuştur. Bu sözun çox ceşitli anlam ifade ettiyini unutmulştur.Aşağıdaki yazı iki il önce yazılmış ve mail gruplarında da verildiği için internet herfleri ile sunulmaktadır. Yazıda Azerbaycan Merkezli düşünce Sistemi’nde faydalanılan  düşünce terimi yorumlanmıştır.  ".(5)

اوسته گؤرولدوگو کیمی عاریف کسکین ذات عالی اؤنه آتدیغی دئییم (ایصطلاح) "دوشونجه سیستیمی"  ساده انسلانلار دگیل، اوخوموش کسیم طرفیندن ده آنلاشیلماسی اوچون اوخوجونون الینه سؤزلوک و گؤزونه گؤزلوک وئرمه گه چالیشیلارکن بیزی دوشونجه سؤزونون نه اولدوغونو آنلامادیقدا ایتتیهام ائدیر.

تورکیه تورک دیل قورومو ((TDK طرفیندن چاپ اولونموش سؤزلوکده "دوشونجه" کلمه سینین نه اولدوغونو اوخویاق:

 

Düşünce: 1. düşüşce sonucu varılan, düşünmenin ürünü olan görüş, mütalaa, fikir. Mülahaza, ide, 2. Dış dünyanın insan zihnine yansıması. 3. Tasa, kaygı, 4. niyet, tasarı, 5.  felsefi menada ilke, yönetici sav ..(1(

اوسته کی آنلام و مفهوملار تورکیه تورک دیل قورومو طرفیندن" دوشونجه" اوزره فیکیر آنلاییشلاریدیر."آذربایجان دیلینین ایضاحلی لوغتی" (جیلید 1-4، باکی 1966)" سایقیلی آذربایجان دیل وارلیغی نین قایغیسینی چکن بهزاد بهزادی حضرتلری طرفیندن فارسچایا چئویریلمیش کیتابدا "دوشونجه" نین هانکی آنلامدا اولدوقلارینی اوخویاق:

دوشونجه: 1. اندیشه، 2. درک، 3. فهم، 4. شعور، 5. تأمل، تفکّر(2)

اوسته کی آنلاملار تورکیه و آذربایجان ادبیات دیللرینده "دوشونجه" اوزره سؤزلوکلردن یولا چیخاراق آنلاشیلاجاق آنلام و مفهوملاردیر. گؤروندوگو کیمی آنلاییشلارین ایچینده "دوشونجه" ایله باغلی هئچ بیر "فعل و عمل" آنلامی داشییاجاق آنلام و ایفاده لر یوخدور. آذربایجان و تورکیه ادبیات دیللری بیر یانا دورسون، عاریف کسکین ذات عالی نین "دوشونمه" یئرینه "دوشونجه" ایضاحاتلارینا کئچمه دن تئوری دئییملری اوزره یئریتدیگی فیکیرلری گؤزدن کئچیره رک دوشونمه نین آذربایجان و تورکیه ادبیات دیللرینده هانکی آنلام داشیماسینا نظر یئتیرک:

"Qavramlar insanlarin anlamsal elaqelerini yaradir ise de ciddi problemleler de yaradir. Çnku qavramlar goreli (nisbi -izafi) olqulardir. Qavramlarin goreliliyi ve onlarin birden çox anlam ve me'ena ifade etme güçleri bütün elmi çalişmalarin hessasiyet ve titizlik (vesvas) içerisinde getmesini mecbur etmektedir. Her elmi fealiyet veya her teori oz qavram ve terminlerini daha aydın ve net bir şekilde tanımlamaya çalişir. Düşünce sozu de beşeri bilimde çox faydalinan bir mefhumdur(qavramdir). "(5).

 

اوسته کی عاریف کسکین ذات عالی نین ایددعالاری بیر یانا دورسون، بهزاد بهزادی حاضیرلادیغی کیتابدا "دوشونمه" اوزره بیر آچیقلاما وئریلمه دیگی اوچون گؤرک تورکیه ادبیات دیلینده "دوشونمه" هانکی آنلام داشیماقدادیر:

Düşünme: 1. Düşünmek durumu, tefekkür, 2.) felsefe anlamında(: Duyum ve izlenimlerden, tasarımlardan, ayrı olarak aklın bağımsız ve kendine özgü durumu, karşılaştırmalar yapma, ayırma, birleştirme, bağlantıları ve biçimleri kavrama yetisi. (1.1)

اوسته اوستونو قالین بلیرله دیگیمیز عیبارتی هر بیر شخصین آنلایاجاغی حاله گتیررسک، دئیه بیله ریک:.... باغلانتیلاری و بیچیملری آنلاما گوجونه مالیک اولما.

تورک دیل قورومونون "دوشونمه" مقوله سینده اولدوغو آنلاییش(ایضاحات 2) بیزیم بیلیم اوجاقلارینداکی قایناقلاردان یولا چیخاراق وئردیگیمیز آنلامی داشیماقدادیر. اونو بیر داها راحات درک ائتمک اوچون سرگیله مه لی اولموش گؤرونوروک، اوخویوروق:

دوشونمه (دوشونمک عملی): بیلگی دگرلندیرمه نین روحی سوره جی (پروسسی)، اوراداکی حیس، خاطیره و تصووورو بیربیرینه چاتدیرار، مسئله حل اولار، نورمالار تانینار و یئنی باغلانتی (رابیطه) لار تاپیلا بیلر.  عمل و باشاری نین درکی اؤزو اوچون بیر قاعیده حالینا گلر. دوشونمه نین یوکسک آشاماسی (مرحله سی) شکیل حالیندا دوشونمه(دوشونمک عملی) دیر. او اؤزونو عمل سورجیندن آییرار و بلیرلی تصووور (شکیل و ساییره) لری بیر دوشونمه ملزمه سی کیمی اؤز خیدمتینه آلاراق اونلارین آراسیندا باغلانتی یاراتماغا چالیشار. ایلک اولاراق موطلق دوشونمه (دوشونمک عملی) آنلام (معنی و مفهوم) درک ائدرکن بلیرلی تصوورلرین یانی سیرا سمبوللارادان (ایفاده علامتلری و ساییره) دا فایدالانار. بو یول ایله دوشونمه سورعتله نر. اینسان سمبوللاری (دئییم، ایفاده علامتلری و ساییره) اؤیره نر و اونون ایچریگینی (محتواسینی) دگیشه بیلدیگی اوچون شکیللی و مطلق دوشونمه یه یئتنکلی اولار و چوخلو حل یوللارینی گؤتور قوی ائده بیلر. اینسان اوزره آپاریلان آراشدیرمالارا گؤره موطلق دوشونمه دیله باغلی دگیل، آنجاق دیل و دوشونمه بیربیرلری ایله سیخ باغلانتیلاری وار (4).

دوشونمه: :دوشونمه قاعیدتاً بیلینجلی (شعورلو) و روحی بیر سورج (پروسس)دیر. او ائشیکده کی اشیالارا - اؤزل اولاراق گله جکده کیلره - مخصوص عمل ترتیب وئرر. او تیکرار اولونماز مسئله لره و سورقولارا جاواب وئرمک اوچون خیدمت ائدر. دوروم نه دیر؟ نه ائتمک اولار؟(5)

بونلارا باخمایاراق عاریف کسکین ذات عالی دوشونجه اوزره آنلام و مفهوم اورتایا سورمه گه چالیشمیشدی. اونون بو ایددعاسیندا "دوشونمه" نین نتیجه سی اولان "دوشونجه"،" دوشونمه"(دوشونمه عملی) نین نتیجه سی دگیل، "دوشونمه" نین اؤزودور، اوخویوروق:

"2- Düşüncenin diqer önemli anlami "duşunme emeli" olaraq istifade edilir. Duşunme emeli çox qarmaşiq ve murekkeb bir emeldir. Duşunme emeli psikoloji,fizloji ve tibb ....kimin elmin çalişma alanlaridir. "düşünce sinirsiz ,serheddi yoxdur" sozu düşüncenin bu tanımia dayanaraq ortaya qoyulan ifadedir. Düşüncenin sinirsizliqi eslinde "duşunme emelinin serhedsizliyini" ifade etmektedir. Bu duşunme emeline bir misal vermek isteyrem: Men  Muqanliyam ancaq Ankarada yaşayiram. Her an Muqanda ola bilerem..Meni muqana aparan duşunme emelidir.Duşunme emeli düşünce sozunun sadece bir anlam ve me'enasidir. "(5).

عاریف کسکین نین بو ایددعالارینی بوشلوغا و آچیقلیغا قاویشدیرماق اوچون فعلیدن عمل آدی (Verbalsubstantiv) دوزتمه مقوله سینه گیرمه لی اولوروق. بیلیندیگی کیمی تورک دیللرینده "فعلیدن عمل آدی(Verbalsubstantiv )" دوزتمک اوچون فعلی چکیمسیز(صرف ائتمه دن، اؤرنک اولاراق گلمک، قالماق) ویا قیساتمیش ( -مه/-ما، اؤرنک اولاراق: گلمه، قالما) حالیندا ایفاده ائتمه لی اولاریق. بئله لیکله "دوشونمک" فعلیندن  "عمل آدی" اولاراق یالنیز "دوشونمک" و یا "دوشونمه" نی قبول ائتمک اولار.

دوشونجه ایسه تورک دیللری صیفت و آدی بیر بیرلریندن آییرد ائتمه دیگی اوچون فعلدن آد و صیفت دوزتمه مقوله سینه گیرمیش اولار. صیفت و آد مقوله سیندن  اؤرنک اولاراق: دمیر کلمه سی جومله ده یئر آلدیغینا گؤره بعضن آد، بعضن ایسه صیفت اولا بیلر، آشاغیدا اوخویوروق:

"دمیر پولاددان برکدیر." جومله سینده دمیر و پولاد هر ایکیسی آد و برک ایسه صیفتدیر.  "دمیر دیرک تئز سینار" جومله سینده "دمیر" صیفت و "دیرک" آددیر.

 

قایناق:

 

1         Türkçe Sözlük, cild 1 (A-J), Ankara 1988, sehife 423.

1.1   Türkçe Sözlük, cild 1 (A-J), Ankara 1988, sehife 424.

2          بهزاد بهزادی، فرهنگ آذربایجانی-فارسی، چاپ تهران، 1369 (1990)، صحیفه. 586.

3  Schülerduden - Die Psychologie - Mannheim u.a. 1981

4  Schiefenhövel u.a.: Gemachte und gedachte Welten. - Stuttgart 1994

5          http://www.azadtribun.com/x42.htm

 

 

ایشیق سؤنمز 25.07.2005