"میللی کیملیک" مقوله سی و "موطلق آد" یوخسا "دئییم تانیما" (ترمینولوژی) چتینلیگی

 

بیلیندیگی کیمی "کیملیک (کیم اولما، هویت) ایفاده سی بیر اینسان یوخسا هر هانکی بیر توپلومون نه آدلانماسینی  ایفاده ائتمه لیدیر. دئمک، کیملیک بیر اینسان اوچون اؤیرنجک، اؤزونه تاخاجاق هر هانکی بیر باسما، یوخسا یاپیشدیرما دئییل، اینسان دوغولارکن اونا، یوخسا اوندان اؤنجه او دوغولدوغو توپلوما وئریلمیش آد ساییلار. توپلوملاری اولوشدوران بیریملردیر (فردلردیر) دئیه قبول ائدرسک، میللی کیملیک بیر توپلومون بیریملری طرفیندن اؤیرندیکلری آنا دیللریدیر. اینسان ایلک اولاراق چئوره و اطرافینداکی نسنه (شئی) لره آنا دیلی واسیطه سی ایله آنلام وئردیگی، اونلاری آچیقلیغا قاویشدیرابیلدیگی اوچون اونون آنا دیلی اونا دوشونمه سیستیمی نی ده بیر کیملیک دئیه اکلمیش (علاوه ائتمیش)  ساییلار. بئله لیکله مسئله نی میللی چاپدا اله آلارساق، آنا دیلی هر بیر اینسانین و ایتنیک توپلومون میللی کیملیگی ساییلار. دئمک، میللی کیملیک دونیا گؤروشو (دین) و هرهانکی بیر  سیاسی ایدئولوژی دئییل، بیر اوشاق اوچون  آنا دیلینده اؤز دونیاسینی و دونیا گؤروشونو اؤیرنمک و اونلار ایله تانیش اولماق اونون دوشونمه و دیل سیستیمی نین ترکیب حیصصه سی اولاراق اورتایا چیخار.  Wittgenstein, Ludwig  آلمان دوشونورو بو دوغرولتودا یازار: گئرچکلیگه ایشارت ائتمه میز دوشونمه ده (دوشونمک عملیینده) حیاته کئچر. "من" و "دونیا" نین ایکی برابر اولمالاری دوشونمه ده اؤزلرینی عکس ائتدیرر. دیل دوشونمه نین وسیله سیدیر. دیل بیر گئرچک مئدیادیر. دیلده "دونیا" و "من" ایکی برابر اولار و بیر بیرلرینه نیسبت وئریلرلر. من دیلده دوشونرکن، یالنیز دیل ایفاده لری و آنلاملاری دگیل، دیل اؤزو ده دوشونمه نین وسیله سی اولار. بیزه هردن دوشونمه بیراولای (ایتتیفاق) کیمی آنلاشیلار. بو اولای دانیشمانی یولداشلیق ائدر. او اولا بیلسین آیری بیریسینی، یوخسا اؤزونو سونا چاتدیرا. آنجاق یاخیندان ایزلدیکده دوشونمه (دوشونمک عملی) بیر یولداشلیق ائدن اولای دگیل، او دیلین ایچینده دیر.  دوشونمه و دیل بیربیرلریندن آیریلمازدیرلار. دوشونمه دن دانیشماق و دانیشمادان دوشونمک اولماز. من دوشوندوکده، اؤز ایچیمده دانیشیرام (1)

 بو مسئله نین آچیقلیغا قاویشدیرماسی نین واجیب اولدوغونا اساس "حمید تبریزلی" ایمضاسی ایله "اخبار روز" آدلی فارس سیته سینده آذربایجان میللی کیملیک مقوله سینه کؤلگه دوشورمگه چالیشان  یازی اولدو (2). حمید تبریزلی ایمضاسی ایله "کیملیک (هویت) ایچریکلی یازینی نقد ائتمدن اؤنجه "موطلق آدلار" مقوله سینی نظردن کئچیرمگه چالیشاق:

ال ایله لمس اولمایاجاق خاصیت، دوروم (حالت)، اولای (اتّفاق)، داورانیش (رفتار)، ایلگی (علاقه، رابیطه) و دوشونجه (فیکیر و تصور) کیمی دوشونولموشلره وئریلمیش آدلار "موطلق آد" ساییلارلار؛ اؤرنک اولاراق: گؤزللیک، باریش، قوهوملوق، یاشاییش، اوچوش، یئریش، چؤکوش، یوخوش، سیلدیریم و ساییره. موطلق آد دئییملری، دوشونجه و دویقو  و ساییره لری ده آدلاندیرارلار: اؤرنک اولاراق: بال، ایسلامیت، قاپی، قورتولوش، مال، حاکیم، بویاق، دوشونمه، باغلیلیق و ساییره. (3).

اوسته کی آچیقلاماغا گؤره دونیا گؤروشو (ایدئولوژی) ده مطلق آدلار سیراسیندا یئر آلار. آنجاق بیر دونیا گؤروشونو توپلوم اوچون کیملیک (هویت) دئییل، ماهیت داشیما باخیمیندان اله آلار، اونو یارارلی (مفید)، یارارسیز (بی فایده) دئیه دگرلندیرمگه چالیشارساق، بو دونیا گؤروشو نئجه لیک (کیفیت) مقوله سینده یئرلشمیش اولار. بئله لیکله بیرشئیین ئنجه لیک باخیمدان اله آلینماسی اونون کیفیت و خاصیتی نین نئجه اولماسینی اؤیرنمک اوچون خیدمت ائتمیش اولار. موختلیف دونیا گؤروشلری هر  بیر توپلومون نورمالارینا اویقون دگرلر (یاخشی، پیس، یارارلی، یارارسیز و ساییره... ) آچیسیندان دا اله آلیندیقلاری اوچون نئجه لیک (کئیفیت) ماهیتی ایله ایرده لنمیش (تجزیه و تحیلل) اولارلار. ائله اوندان یانا دا سیاسی دونیا گؤروشلری توپلوملاردا موختلیف یؤنلردن اله آلیناراق ایرده له نرلر (تجزیه و تحیلیل اولارلار). دئمک، ایستر دینی اینانج (ایسلامیت، مسیحیت، یهودیت، بوداچیلیق و ساییره) ایسترسه ده سیاسی دونیا گؤروشلری (میللیتچیلیک، کمونیسم، مارکسیسم، فاشیسم و ساییره) کیملیک و میللی کیملیک مقوله لرینه داخیل دئییل، موطلق آدلار سیراسیندا دیققت مرکزینده یئر آلمیش اولارلار.  قیسسا سؤزله دئییلرسه، میللیتچیلیک گؤروشو بیله میللی کیملیک دئییل، میللی کیملیک اوزره دوشونولموش مفکوره و ایدئولوژی ساییلار. کیملیک مقوله سی ایسه هر هانسی بیر اینسان و توپلومون دانیشدیغی دیل آنلامیندا اولدوغو اوچون  شخصی کیملیک و میللی کیملیک بیچیمینده اورتایا چیخار. اینسان اوولادی دیلسیز اؤزو و چئوره سینی ایضاح ائتمک گوجونه یییه اولمادیغی و دیل بو اولاناق و ایمکانی اونا یاراتدیغی اوچون کیملیک دیله و دیل سیستیمینه بارینمیش ساییلار. دئمک، دیللر(تورکچه، فارسچا، عربچه و ساییره ...) سؤز قونوسو اولدوقدا موختلیف دوشونمه سیستیملری، دوشونمه منطیغی دا سؤز قونوسو اولار. موختلیف دوشونمه سیستیملرینه صاحیب اولان توپلوملار موختلیف کیملیکلره صاحیب ساییلارلار. دوشونجه (فکر و مفکوره) و دونیا گؤروشو (ایدئولوژی) ایسه دوشونمه باجاریغینا  (سیستیم اولوشدورما یئته نگینه ) یییه دئییلدیر(4). حمید تبریزلی کئچمیشه دؤنوش گؤزو ایله آذربایجان میللی مسئله سی اوزره یازیر:

"... اما در سال های اخیر، مسئله ملی از طرف هویت طلبان کنونی آذربایجان صورتی متفاوت از آن دوره به خود گرفته است. مضمون این تفاوت، به رغم اقبال نسبتاً قابل توجه اقشار مختلف مردم آذربایجان (به ویژه جوانان) به حقوق قومی ـ زبانی، به علت هدایت این حرکت از طرف هویت طلبان، به زعم راقم این سطور، ماهیتی واپسگرایانه و غیردموکراتیک یافته است. دلایل این مدعا را می توان چنین برشمرد: ۱ ـ هویت طلبان کنونی آذربایجان از مقوله ای به نام هویت، برداشتی ذات گرا ـ قبیله گرا دارند. هویت از دیدگاه اینان، امری ثابت و لایتغیر تلقی می شود. اینان با نبش قبر و جستجوی استخوان های پوسیده نیاکان، قصد همذات پنداری با آن ها را دارند."(2)

اوسته وئردیگیمیز ایضاحلارا اساساً کیملیگین نه اولدوغونو دوغرو و دوزگون باشا دوشمه گن "حمید تبریزلی" فیکیرلرینی ایجتماعیته تقدیم ائدرکن ایفاده لرینده آذربایجان میللی حرکتینده بعضی آخین و دونیا گؤروشلری دئییل، دونیا گؤروشو آچیسیندان سرحد تانیماز آذربایجان میللتی نی هدف آلمیش ایفاده لرده بولونار . بئله لیکله، بیر سیرا فارس مدنیت راسیستلری نین دئییشلری ایله ایفاده ائتمک جاییزسه، آذربایجان میللتی و اونون وارلیق مجادیله سی "قوم" و "قبیله گرا" دئیه قلمه آلینار. حمید تبریزلی گئنه ده یازیر:

"۲ ـ نگرش هویت طلبان کنونی آذربایجان به تاریخ، نگرشی گزینشی است. اینان خود را اولاد حضرت چنگیز، حضرت قورقود (منظور، دده قورقود)، حضرت علسگر (مراد، عاشیق علسگر) می دانند نه از ذُریه شیخ محمود شبستری یا مثلاً، سید احمد کسروی؛ زیرا اولی گلشن راز و دومی تاریخ هیجده ساله آذربایجان را به فارسی سروده و نوشته اند و نه به ترکی. هویت طلبان کنونی آذربایجان اصولاً باید با ستارخان و باقرخان هم دشمن بوده باشند، زیرا هر دو در براندازی حکومت قجر ها شرکت فعال، بل تعیین کننده داشته اند که در نتیجه آن حاکمیت ایلِ ترک زبانِ قجر جای خود را به حکومتت فارس زبان پهلوی داده است"(2)

اوسته گؤروندوگو کیمی موللیف خاص بیر آخین و جریانی نظرده آلماسینا باخمایاراق یئریتدیگی دوشونجه و فیکیر عموم آذربایجان میللی حرکتی علیهینه یؤنلمیش دوشونجه ساییلار. بیلیندیگی کیمی موغول خانی چنگیز دیل و مدنیت آچیسیندان تورک دئییل، شیخ محمود شبستری میللی مفکوره صاحابی دئییل، سید احمد کسروی آذربایجانلی و آذربایجانین تجددودلوک اولایلارینی تاریخ دئیه قلمه آلماسینا باخمایارق میللی مفکوره و میللی کیملیک آچیسیندان فارس تمامیچتیسی کیمی تانینمیش ذاتلار ساییلار. دئمک، بو گون شئیخ محمود شبستری و سید احمد کسروی آذربایجان میللی حرکتی اوچون اؤرنک دئییللرسه، فارسچا یازیب یاراتدیقلاری اوچون دئییل، شئیخ محمود شبستری صوفیست و سید احمد کسروی ایسه فارس تمامیتچیلیگینی اساس گؤتوردوگو اوچون میللی مفکوره چی دئیه اؤرنک اولابیلمزلر. عکس تقدیرده بونلارین آذربایجان تاریخینده اوینادیقلاری روللاری ایستر یاخشی، ایسترسه پیس گؤز آردی ائدیلمه یه جک دئیه دوشونمکده یارار وار. حمید تبریزلی ذات عالی بیله بو ایفاده لری فارس ایجتماعیتینه آذربایجان میللی حرکتینی کؤلگه آلتینا سالماق اوچون سرگیلدیگی اوچون ایستر بوگون، ایسترسه ده گلجکده آذربایجان اوولادلاری طرفیندن بو ذات اقدس اوزره دوشونوله جکدیر. حمید تبریزلی گئنه ده یازیر:

"...  یکی از ویژگی های شاخص حرکت هویت طلبان کنونی در آذربایجان، که آن را از دهه های ۴۰ و ۵۰ متمایز می سازد، آن است که موتور این حرکت با نیروی نفی کار می کند. به سخن دیگر، مطالبات قومی در آذربایجان خود را نه در هم دلی و هم بستگی با مطالبات اقوام دیگر، بلکه در ضدیت و دشمنی با آن ها نشان می دهد. خصومت گرایی این شکل از هویت طلبی در همان بینش قبیله گرایانه ریشه دارد. بینش قبیله گرا آفتی است که جنبش هویت طلبی را محتوایی غیر دموکراتیک می بخشد. داروی این آفت، تغییر مسیر آن از قبیله گرایی به موضع شهروندی است. نگاه شهروندگرا به مسئله ملی و قومی نگاهی دموکراتیک و امروزین است. این نگاه، نه گذشته دور یا نزدیک، که همین امروز را به عنوان نقطه عزیمت خود انتخاب می کند. یک شهروند خود را با شهروندان دیگر، قطع نظر از آباء و اجداد، برابر حقوق می داند. در حوزه شهروندی، ملت و قوم برتر جایی ندارند. نه تنها در حیطه زبان، بلکه در عرصه حقوق سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و غیره، همه شهروندان یک کشور، صرفِ نظر از بیشی و کمی آنان، هم ارز شمرده می شوند. اما در بینش قبیله گرا، چه در روابط بین حاکمان و محکومان، و چه در میان خود محکومان، فراتر و فروتر، خودی و غیرخودی، یک پرنسیپ و یک اصل غیرقابل عبور پنداشته می شود."(2).

اوسته کی پاساژا دیققت یئتریدیکده ایکی آچیدان ایران ممالیکی محروسه سینده کی میللیتلر مسئله سی اله آلینمیش گؤرونر.  بو ایکی بیربیرلریندن آیری مسئله لری بیر پاراقرافدا موللیف ایفاه ائدرکن، اؤزونو دئموکرات گؤسترمگه چالیشدیغینا باخمایاراق آذربایجان ائتنوسو و اونون یاشادیقلاری بؤلگه لره قونشو خالقلارین بعضی پارامیلیتئر قوروپلاری نین نئجه یاناشدیقلارینی گؤزدن قاچیرمیش گؤرونر. اوسته لیک بعضی آذربایجانلیلار طرفیندن اؤنه سورولموش گؤروشلر عمومیلشدیریله رک بیر میللت تیمثالیندا آذربایجان میللی حرکتینی ایتتیهام ماساسینا اوتورتماق اوچون اؤنه سورولر.

وطنداشلیق مقوله سینه گلدیکده فارس دیل و مدنیتینی اساس گؤتورموش فارس حاکیمیتلری و سراسری دئیه فارس تشکیلاتلاری ایله ازیلمیش میللیتلر هانکی چرچیوه ده بیر آرایا گله بیلرلر مسئله سی ایددعالی اولان موأللیفین دیققتیندن یایینمیش گؤرونر. محمد خاتمی یزدی ده گؤزل ایفاده لر ایله "گفتگوی تمدنها (با دولتهای خارج)" دئیه 8 ایل ایران ممالیکی محروسه سینده کی میللیتلری آلداتماغا چالیشمیش. گؤروندوگو کیمی "حوزه شهروندی" مقوله سی ده فارس تمامیتچیلری طرفیندن بیر یاغلی تیکه دئیه اورتایا آتیلمیش، بیر چوخلاری دا کؤنوللرینی بو تیکه نی یئییه جکلر دئیه اؤزلرینی خوش ائده رک فارسلیغا دوغرو ایلری گئتمکده الی آیاقدان بیله آییرد ائتمک ایسته مزلر. یئری گلمیشکن   Foucault طرفیندن حاکیمیت سیستیمی اوزره اورتایا آتیلمیش گؤروش ایله بیر داها تانیش اولاق:

"منیم آنلاییشیما گؤره گوج یالنیز حاکیمیت-گوجو دئییل، وطنداشلارا وطنداشلیق نظم و اینتیظامینی ایداره لر واسیطه سی ایله تضمین ائتمک گوج ساییلار.... گوج توپلومون مرکب ایستئراتئژیک دوروموندا (وضعیتینده) عمل ائدن عنصره وئریلمیش آددیر"(5).

فارس دیل و مدنیتینی اساسیندا قورولموش بیر حاکیمیت سیستیمی نین وطنداشی (شهروندی) فارس دیل و مدنیتینه بویون اگمکدن باشقا نه ائده بیلر مسئله سینی آذربایجان آیدینی گؤتور قوی ائتمه لیدیر. گؤروندوگو کیمی حقوق برابرلیگینی اله گتیرمک بیر چوخلاری خیال ائتدیکلری کیمی او حدده ده راحات دئییل. کئچمیشده علیرضا نابدللر ده بو ایچی بوش گؤزل شعالارا آلداناراق اؤز دوشونجه لرینه اویقون آذربایجان تشکیلاتلاری یاراتماق یئرینه اؤز میللی مفکوره لریندن اوزاقلاشاراق فارس تمامیتچیلیگی نین قوربانی اولموشلار. بو مسئله نین اوزرینه بوگون مالا چکمک کیمسه نی تمیزلیگه چیخارابیلمز. علیرضا نابدل فارس تشکیلاتلارینا قاتیلمادان "ستار خان آتلیسی تهرانا دوغرو" آدلی قوشمالار یازماسینا باخمایاراق "حقوق شهروندی (وطنداشلیق حقی)"  آدلی گؤز بویامالارا آلداندیقدان سونرا فارس تمامیتچیلری نین قوربانی اولموش (6).  حمید تبریزلی ایمضاسی ایله یازیلمیش یازیدا اوخویوروق:

"... ۴ ـ برای هویت طلبان کنونی آذربایجان، آنچه هویت را بر می سازد تنها زبان است و بس. در حالی که زبان فقط یکی از تکّه های پدیدار چهل تکّه ای به نام هویت است. نوع نگرش به عالم و آدم، تکّه های دیگر این پدیده را برمی سازند. آن که نیمی از جامعه یعنی زنان را در مقامی فروتر از مردان می پندارد دارای هویتی است متمایز از هویت کسی که در عین هم زبان بودن با او، خلاف او می اندیشد. کسی که در عالم اندیشه و فرهنگ، در نزد دیگران هم پاره ای از حقیقت را ممکن می داند، هویتی همسان با هویت آن یکی را ندارد که خود را مالک شش دانگ حقیقت می داند، ولو هر دو به یک زبان سخن اختلاط کنند."(2).

اوسته ایشاره اولدوغو کیمی کیملیک (کیم اولما، هویت) بیر شخصه وئریلمیش آد کیمی دیر. بیر شخصی سسلمک اوچون اونون بیر آدی اولدوغو کیمی هر بیر میللیتین ده بیر آدی وار. دئمک، آذربایجانلیلاری  تاریخده روسلار "تاتار"، عثمانلیلار "قیزیلباش" آدلاندیردیقلارینا باخمایاراق آذربایجانلیلار اؤزلری عموم "تورک" آدینا آسیلی قالمیشلار. دوشونجه و فیکیر مقوله سی ایسه سرحد تانیمازدیر. هر بیر میللتده اولدوغو کیمی آذربایجانلیلار کئچمیشدن گونوموزه دوغرو آغیرلیقلی مسلمان اولمالارینا باخمایاراق دونیا چاپیندا اولان بوتون فیکیرلر آذربایجاندا دا اؤزونه یانچی و طرفدار قازانابیلر. دئمک، بیر آذربایجانلی نین کمونیست اولماسی اونون کیملیگی دئییل، چئوره دن اتکیلندیگی (اکتسابی)، بئله لیکله شخص او ایدئولوژینی اؤز توپلومو و عموم اینسانلار اوچون بگندیگی بیر مقوله دیر. هر هانکی بیر شخصین فاشیست مئییللی اولدوغو بیله اونون کیملیگی دئییل، فاشیست بیر ایدئولوژی نین اتکیسی نین آلتیندا قالماسیندان حئکایت ائدر. ایکینجی دونیا ساواشیندان سونرا آمریکالیلار غرب آلمانیانی اله کئچیردیکدن سونرا آلمانین فاشیست سیستیمی خیدمتینده اولان بئیینلری نی آمریکا بیرلشمیش شتاتلارینا آپاراراق اورادا بونلاری اولدوقجا آزاد بوراخاراق "آزادلیق نه دیر!!؟؟" دئیه بونلاری فاشیستلیک دوشونجه لریندن آریندیرماغا چالیشمیشلار. دئمک، کئچمیشده آلمان فاشیستلیگی خیدمتینده اولان بیلیگین و متفکیرلر سونرا فاشیستلیک مفکوره سیندن اوزاقلاشمالا بیرلیکده آلمان کیملیگیندن اوزاقلاشماق دئییل، بیر داها آلمان حاکیمت سیستیمی و میللیتی نین خیدمتینه گئری دؤنموشلر. اوسته گؤروندوگو کیمی موأللیف دئییم تانیما ساوادسیزلیغیندان اؤز خالقی خیدمتینده دئییل، اؤز خالقینا دوشمن کسیلمیش فارس تمامیتچیلری خیدمتینده یئر آلمیش گؤرونر. بو مسئله یالنیز مقاله موأللیفی نی دئییل، دیفاع ائتمگه چالیشدیغی احمد کسروی، تقی ارانی، سید حسن تقی زاده و سونرالار علیرضا نابدل ساییره لری بیله ایچرمکده دیر.

 

قایناقلار:

 

1        Wittgenstein, Ludwig Werkausgabe Band 8. Frankfurt/Main: Suhrkamp, 1984

2        حمید تبریزلی، قوردلار و قارانقوشلار (گرگها و پرستوها)، نقدی بر حرکت هویت طلبی در آذربایجان:

http://www.akhbar-rooz.com/article.jsp?essayId=15526

3        داها آرتیق بیلگی و معلومات اوچون باخ: ایشیق سؤنمز، آدسؤزجوگو (Nomen) و عوضلیک (ضمیر):

http://www.hbayat.azerblog.com/1385_09_03_Say=18.ay

4        داها آرتیق بیلگی و معلومات اوچون باخ: ایشیق سؤنمز، دوشونجه سیستیمی می، یوخسا دوشونمه سیستیملری؟

http://www.azadtribun.net/x56.htm

5        Foucault, Michel: Der Wille zum Wissen. S. 93f

6        داها آرتیق معلومات اوچون باخ: ایشیق سؤنمز، آذربایجان میللی مسئله سی، آذربایجان آیدینی: http://www.baybak.com/Baybak/?p=5293

 

 

 

ایشیق سؤنمز، 06.06.2008

میللی مسئله